Strona Główna



Szczebrzeszyńscy partyzanci

Tekst został opracowany na podstawie pracy Jana Grygla "Związek Walki Zbrojnej Armia Krajowa w Obwodzie Zamojskim 1939 - 1944" (Warszawa 1985, s. 159 - 182)

Z chwilą wkroczenia okupanta na nasze ziemie rozpoczęła się organizacja ruchu oporu. Poszczególne miasta i wsie podzielone zostały na obwody, rejony, placówki - w skład rejonu Szczebrzeszyn wschodziły łącznie ze Szczebrzeszynem Zwierzyniec i Terszpol. 1
Pierwszym komendantem szczebrzeszyńskiej placówki został Michał Bryłowski "Wrzos" - ogniomistrz dywizjonu pomiarów artylerii w Toruniu, ranny podczas walk nad Bzurą, dzięki pomocy Felicji Ziółkowskiej z Rawy Ruskiej, gdzie przebywał w szpitalu, szybko powrócił do zdrowia i uzyskał przepustkę, dzięki której mógł wrócić do rodzinnego miasta.
Ówczesny komendant Obwodu Zamość - "Robert przyjął od niego przysięgę wierności i Bryłowski mógł rozpocząć działalność konspiracyjną.
W Szczebrzeszynie istniały cztery drużyny zorganizowane przy ulicach: Zamojskiej, Frampolskiej, Klasztornej i Zwierzynieckiej. Służbę wywiadowczą stanowili: Doleżal Zofia, Zyta, Maria, Wanda "Irys", Maria Turowska, "Żmichowska" (z zawodu nauczycielka), Karol Turowski, Stanisław Bender "Cichy", Helena Bender (siostra Stanisława) "Astra", Jan Bender "Biały"i jego żona Sabina "Biała", Stanisław Tałanda "Żegota" (z zawodu nauczyciel); nad sprawnym funkcjonowaniem wywiadu czuwał Stanisław Gumowski "Wanda" - porucznik pułku swoleżerów, w okresie późniejszym oficer wywiadu oddziałów szturmowych w Obwodzie Zamojskim.
Personel zaopatrujący stanowili: Antoni Książek "Orlicz", Jan Skoczek "Oprych" (był dośc młodym partyzantem, z chwilą wybuchu wojny uczył się w Technikum Telekomunikacyjnym w Warszawie), Antoni Jóźwiakowski "Stary", Marian Książek "Nieuchwytny".
Służbą sanitarną zajmowali się: dr Stefan Jóźwiakowski "Jaga", dr Jerzy Jentys "Kamil", później dołączył do nich dr Zygmunt Klukowski (o pomocy udzielanej partyzantom często wspomina na łamach "Dziennika z lat okupacji Zamojszczyzny 1939 - 1944" ).
Grupę terenową stanowili: Stefan Jakubczak (z zawodu nauczyciel), Aleksander Wybacz "Duży Olek" (z zawodu nauczyciel) Czesław Nowicki "Srogi" (z zawodu technik budowlany), Czesław Chmiel (rolnik), Antoni Koczon "Górny" (z zawodu nauczyciel), Stanisław Rybicki "Ryk" ( na skutek działalności "Rusta" vel "Wismana" zamordowany w 1942 roku), Stanisław Karaczewski "Niebora", "Malinowski" (posiadał gospodarstwo na Szperówce), Władysław Samulak "Lew" (mieszkał na Błoniu, w jego domu znajdował się punkt kontaktowy), był woźnica partyzantów, Drożdżyk i Drożdżykowa "Zulejka", Jan Flis ze Szperówki (był dowódcą plutonu, zginął w obozie w Oświęcimiu), pracował jako naczelnik poczty w w Szczebrzeszynie, Katarzyna Książek (łączniczka, w domu jej teścia przy ul. Zamojskiej znajdował się punkt kontaktowy ), Stanisław Chmiel (z zawodu kowal), Michalska (sanitariuszka), Kazimierz Doleżal "Dolina" (zginął podczas akcji w Sułowie), Stefan Poździk"Wrzos" (z zawodu nauczyciel), Aleksander Łysak "Młot" (z zawodu mechanik, właściciel młyna wodnego), Wanda Łysakowa, Jan Guzowski "Błyskawica", Marian Leszczyński, Roman Kołodziejczyk "Warta", "Zbrojny" (z zawodu nauczyciel), Czesław Biziorek "Kielnia", "Górka", Danuta Bielec "Dana, Bielec, Antoni Franczak "Cięciwa", Walenty Olczyk (rolnik z Błonia), Ludwik Flis "Jabłko", Piotr Niechaj, Teper (z zawodu listonosz), Czesław Jóźwiakowski "Most" (sierżant, walczył w oddziale "Podkowy" - poległ 9 sierpnia 1943 roku2), Witold Złomaniec (plutonowy, lotnik), Stanisław Stropek "101" (podchorąży), Jan Klajn "Mach", Bogdan Stropek (plutonowy rezerwy), Stanisław Wejler "Świerczyna" 9z zawodu nauczyciel), Stefania Ksiązek (nauczycielka, w jej domu był punkt kontaktowy), Bronisława Ignaczuk "Sawa" (w jej domu był punkt pocztowy), Krystyna Tałanda (łączniczka), Maria Jóźwiakowska (była w oddziale "Podkowy", zamordowana przez gestapo, pochowana jest w kwaterze partyzanckiej na cmentarzu w Szczebrzeszynie).
Henryk Guzowski, Mikołaj Kapalski, Maria Radomiak "Dana", Jan Piotr Doleżal, Leon Turowski (?), Jerzy Jóźwiakowski, Krystyna Turowska.
Mówić o zaangażowaniu mieszkańców Szczebrzeszyna w działalność konspiracyjną należy wspomnieć jeszcze o Janie Soczku "Oprychu", który pełnił funkcję łącznika - od niego odbierała prasę podziemną3 Maria Koszowa - nauczycielka w Sułowie; drugim punktem, gdzie Skoczek dostarczał prasę była Radecznica. Działalność na tym terenie ułatwiała mu przynależność do niemieckiej służby przeciwpożarowej - Luftschutzhilsdient - nosił z tego tytułu opaskę z napisem LHD.
Dużą rolę w rozwoju konspiracji w mieście odgrywała rodzina Benderów - ich dom położony przy ulicy Zamojskiej (w sąsiedztwie zaangażowanych w ruchu oporu braci Książków0 pełnił wielorakie funkcje: był punktem kontrolnym, noclegowym, gospodarczym. Czesław Bender "Cichy" przepisywał na maszynie informacje dostarczane przez Czesława Kapuśniaka, pracownika poczty, Stanislaw Bender "Biały", z zawodu młynarz zaopatrywał organizację w mąkę, Sabina Bender "Astra" ze spadochronów szyła szyła partyzantom bieliznę.
Stanisława Piłatówna "Wilga"rozprowadzała pocztę dostarczaną z Warszawy - aresztowana w sierpniu 1943 roku przeżyła przesłuchanie w siedzibie gestapo "pod Zegarem" w Lublinie; jej wspomnienia "Moje przeżycia w więzieniu" opublikował w pierwszym tomie Materiałów do dziejów Zamojszczyzny 1939 - 1944. Terror w Zamojszczyźnie 1939 - 1944. dr Z. Klukowski .
Narady szczebrzeszyńskich partyzantów odbywały się na: Przedmieściu Zamojskim u Stanisława Koprowiaka; tutaj zorganizowano również punkt kontaktowy. W domu aptekarza Jana Szczygłowskiego - podczas narad przychodził prowizor apteki Stanisław Kaźmierczak, dostarczjac zebranym dowódcom leki dla partyzantów.
Aprowizacją zajmowali się "Kawka", "Młot", Paweł Samulak "Orzech", Feliks Lenart, Stanisław Bender "Cichy", Ludwik Flis "Jabłko" - ludzie ci zaopatrywali w żywność oddziały zgrupowane w lasach na zachód od Kawęczyna.




Strona Główna    Mieszkańcy



1. U schyłku okupacji Tereszpol z uwagi na wygodne położenie wśród lasów pozostawał pod wpływem i zarządem komendanta rejonu Józefów - ludzie z Tereszpola udzielali schronienia partyzantom, informowali i posunięciach okupanta, zbierali broń...
2. napis z nagrobka; "Most"pochowany jest w kwaterze partyzanckiej na cmentarzu w Szczebrzeszynie
3. z opracowań Ireneusza Cabana i Zygmunta Mańkowskiego (I. Caban. Z. Mańkowski. Związek Walki Zbrojnej i Armii Krajowej w Okręgu Lublin. cz I Zarys monograficzny 1939 - 1944; cz. II Dokumenty. Lublin 1971.) znamy tytuły prasy konspiracyjnej z terenu Zamojszczyzny; niektóre pisma redagowane były przez OP9, do którego to zgrupowania przynależał oddział "Podkowy". Możemy domniemywać, że pojedyncze egzemplarze, często powielane trafiały do mieszkańców Szczebrzeszyna:

"Echa Leśne "
pismo Oddziałów Dywersji Bojowej (ODB), a następnie zgrupowania OP9. Zaczęło ukazywać się przy końcu kwietnia 1943. Pierwszy nr pisma zredagowali Stanisław Prus ps. "Adam" i Wacław Wnukowski, ps."Kabel", a następnie członkowie Patroli Prasowych Sprawozdawców Wojennych. Ostani numer pisma ukazał się pod koniec czerwca 1944 roku. Ogółem wydano 9 numerów; redaktorem pisma był dr Zygmunt Klukowski.

"Przegląd Polityczny"
pismo redagowane przez AK, na jego treść składały się przeglądy aktualnych wydarzeń politycznych w kraju i na świecie. Egzemplarz "Przeglądu. Politycznego" za miesiąc kwiecień 1944 wydany został w nakładzie 75 egzemplarzy z przeznaczeniem dla oddziałów obwodu Zamość.

"Wiadomości Polskie"
organ Związku Wali Zbrojnej obwodu Zamość, ukazywał się od kwietnia 1940 roku do lutego 1941 roku; redaktorem był Tadeusz Gumiński, powielał Lionel Maliszewski. Na treść pisma składały się: artykuły wstępne, wiadomości z kraju i ze świata, wiadomości z terenu. Pismo kolportowano na terenie powiatu i miasta Zamość.

"Wiadomości Krajowe OL (oddziałów leśnych)"
pismo zgrupowania OP9 na Zamojszczyźnie; ukazywało się od marca 1944 roku do maja 1945; po 20 maja przerwano cykl wydawniczy. Za okres 13 - 31 marca 1944 wydano 5 numerów w nakładzie po 10 egzemplarzy o objętości od 2 - 4 stron. Na treść pisma składały się: nasłuchy radiowe, przedruki z prasy podziemnej; w rubryce Nakazy chwili ogłaszali swoje artykuły członkowie Patroli Prasowych Sprawozdawców Wojennych. W zbiorach Zygmunta Klukowskiego zachował się numer za okres od 10 - 15 maja - zawiera tylko nasłuchy radiowe.