Strona Główna



ALEKSANDER PIWOWAREK

Etymologia nazwy "Szczebrzeszyn"

Istnieje kilka hipotez i domysłów dotyczących etymologii nazwy "Szczebrzeszyn". Pozwolę sobie na ich przytoczenie: Jedna doszukuje się pokrewieństwa z wieloznacznym terminem "szczebrzuch" oraz bliskiego mu "szczebrzychi", a nawet odwołuje się do jakiegoś legendarnego "Szczebrzecha" lub "Szczebrzesza". Istnieje również niezbyt pochlebna teza łącząca powyższą nazwę z czasownikiem "szczebrzuszyć". Wreszcie niektórzy językoznawcy wskazują na prawdopodobieństwo związku z frazami pochodzenia ruskiego takimi jak "szcze breszysz" lub " szcze werszyny sut".
Być może wyjaśni, lub naprowadzi nas na trop budowa słowotwórcza interesujących nas wyrazów.

I/ Nazwa miasteczka zawiera następujące morfemy: a/ szczebrz -b/ -esz- c/- yn
II/ Szczebrzuch to wyraz oznaczający 1) grot oszczepu i strzały [Słownik j pol. pod red W. Doroszewskiego], 2) elementy wiana panny młodej [ jak wyżej], 3)" ...talerze cynowe, cztery połcie mięsa słonin i innego szczebrzucha domowego" [Podręczny słownik dawnej polszczyzny Stefan Reczek] 4/"Złodziej bierze, co komora ma domowe szczebrzuchy..." [Encyklopedia Staropolska Zygmunt Gloger]: a/szczebrz- b/-uch
III/ "Szczebrzuch" może też oznaczać drewno nadające się do sporządzania narzędzi: "szczebrzychi", przydatne człowiekowi rąbiącemu drwa siekierą [Słownik staropolski]: a/ szczebrz- b/-ych- c/ -i
IV/ "Szczebrzuszyć" oznacza czynić coś niedbale [Słownik gwar polskich Jan Karłowicz]: a/szczebrz- b/- usz- c/ -yć
V/ ruskie szcze breszysz; bredzisz, kłamiesz [ Słownik etymologiczny miast i gmin PRL Stanisław Rospond] a/ Szcze- b/- bresz- c/ -ysz
VI/ ruskie szcze werszyny sut jak wyżej a/Szcze- b/wersz- c/-yn- d/-y e/ sut

Jak wynika z powyższego zestawienia pozycje od I - IV tworzą rodzinę wyrazów, której rdzeniem jest pojęcie "szczebrz". Wydaje się, iż jest to odpowiednik imiesłowu przymiotnikowego od czasownika szczebrzyć, prawdopodobnie oznaczającego wycinanie, strzępienie, obrabianie, szczerbienie ciosanie itp. Do dzisiaj funkcjonujący czasownik szczerbić jest zapewne pochodną powyżej omawianego czasownika. Jednak jego obecny zakres znaczeniowy jest o wiele mniej pojemny .
Pojęcie Szczebrzuch zostało uformowane przez dodanie do rdzenia formantu "- uch", morfem ten powoduje zgrubienie rzeczownika i często ma negatywny wydźwięk. Np. smoluch, śmieciuch, pleciuch itp. Wydaje się, iż synonimem staropolskich szczebrzuchów mogłyby być współczesne pojęcie "graty", "rupiecie" W tej sytuacji domniemanie Karłowicza, iż czasownik "szczebrzuszyć" oznacza niedbałą pracę [partaczenie] wdaje się uzasadnione.
W nazwie miasteczka dosyć czytelnymi są epitet zawarty w morfemie "a" ["szczebrz-"] sygnalizujący "szczerbatość", oraz formant "c" ["-yn"] informujący o przynależności [położeniu] na "szczebrzeszu" ["szczebrzeszy"?].
Natomiast informacja zawarta w pełniącym funkcję rdzenia morfemie "b" ["-esz-"] nie jest jednoznacznie czytelna. Prawdopodobnie jest to zredukowana i spalatalizowana, podczas procesów fonetycznych pozostałość po rzeczowniku "wierch" [wierchi] [np. Kasprowy Wierch, Czerwone Wierchy]. Nie można jednak wykluczyć, iż oznacza podobnie jak to ma miejsce powyżej, w pozycji III tworzywo, powierzchnię itp. Trudności z ustaleniem jednoznacznej etymologii omawianej nazwy mają pewien nieoczekiwany aspekt a mianowicie pozwalają domniemywać, iż kształtowała się w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia prawdopodobnie na bazie językowej Słowian zachodnich lub południowo zachodnich w szczególności górali karpackich.
Już pobieżny rzut oka na indeks nazw polskich miejscowości [również w okolicy Szczebrzeszyna] pozwala na wniosek, iż olbrzymia ich większość jest pochodną rzeczywistości, w której nazwy te powstawały i nim stały się osadami funkcjonowały jako charakteryzujące nazwy pospolite. Są to obecnie zmodyfikowane terminy z zakresu zoologii [np. Turzyniec, Żurawnica itd.], botaniki [Topólcza], również geologii [Gorajec, Czarnystok]. Do tych ostatnich zaliczyć należałoby również Szczebrzeszyn. Czy istniało, więc jakieś pojęcie określające formę geologiczną podobną do krajobrazu w okolicach Szczebrzeszyna? Na tak postawione pytanie nie potrafię jednoznacznie odpowiedzieć. Pozwolę sobie jedynie na wyrażenie własnego domniemania opartego na powyższych rozważaniach: - Szczebrzeszyn oznacza, więc osadę położoną na terenie [wyżynie] pokrytej jarami [i wertepami?]. Nie jest to oczywiście "jedynie słuszna hipoteza" i wymaga weryfikacji przez slawistę, znawcę historii języka, szczególnie procesów fonetycznych.




Strona Główna    Publikacje