Strona Główna



REGINA SMOTER GRZESZKIEWICZ

Biblioteki zamojskie (w mieście Zamościu i powiecie) w okresie międzywojennym

Zamość, jak przystało na miasto powiatowe był w okresie międzywojennym prężnym ośrodkiem kulturalno - oświatowym. Istniało wiele bibliotek; z uwagi na charakter prawny właściciela możemy sklasyfikować je jako: państwowe, samorządowe, społeczne, parafialne. Ukazywała się słynna "Teka Zamojska" - kontynuacja wydawanej wcześniej "Kroniki Powiatu Zamojskiego",1 której redaktorem naczelnym był dr Zygmunt Klukowski, ordynator szpitala w Szczebrzeszynie. Staraniem żydowskich intelektualistów zamojskich wydawano kilka tytułów pism żydowskich: "Zamoszczer Sztyme" - funkcję redaktora naczelnego pełnili kolejno: M. Herman (1928), Hersz Friedling (1923), "Meficech Tora Wudath" - wydawał i redagował Berek Frisztman (1937), "Unzer Gajst" - red. naczelny Hersz Friedling (1928 i lata następne).2 Staraniem Koła Miłośników Książki ukazywało się wiele cennych publikacji.3 Poniższy szkic poświęcony jest działalności zamojskich bibliotek z tego okresu ze zwróceniem uwagi na bibliotek funkcjonujące w powiecie. Interesującego materiału w tym zakresie dostarcza praca Jerzego Plisa " Biblioteki oświatowe w Lubelskiem (1918 - 1939)", która w głównej mierze (obok innych źródeł podanych w przypisach) posłużyła mi do napisania poniższego tekstu.

***

Najwcześniej, bo już przed I wojną światowa powstała w Zamościu Biblioteka Publiczna im. Jana Zamoyskiego. Swą działalność rozpoczęła na nowo w roku 1916.4 W roku 1927 Biblioteka przeszła pod zarząd Koła Miłośników Książki.
Towarzystwo Wiedzy Wojskowej prowadziło biblioteki okręgowe i załogowe - w 1925 roku w Zamościu funkcjonowała założona staraniem tegoż Towarzystwa biblioteka załogowa przy Dowództwie Okręgu Korpusu II.5 W latach 1952 - 1959 funkcjonował oddział Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego - jego członkowie celem swojej dalszej edukacji założyli również bibliotekę; także zamojscy aresztanci mieli stały dostęp do zbiorów bibliotecznych - według spisu bibliotek oświatowych na dzień 1 stycznia 1930 roku w zamojskim więzieniu znajdowała się biblioteka.
Zamojska młodzież zrzeszona w Związku Młodzieży Wiejskiej (ZMW) w latach dwudziestych XX wieku zorganizowała bibliotekę przy Zarządzie Powiatowym Centralnego ZWM; z inicjatywy tegoż Związku zakładano biblioteki w powiecie. W pracę bibliotek zaangażowana była młodzież - jej poczynania wspierały istniejące we wsiach powiatu Kółka Rolnicze, oraz instytucje samorządowe. W roku 1953 na terenie powiatu zamojskiego istniało 60 Kół ZMW, staraniem których założono 15 bibliotek.6 Inną organizacją młodzieżową ( w powiecie) posiadającą własną bibliotekę był Legion Młodych w Szczebrzeszynie. 7
W omawianym okresie ze zbiorów bibliotecznych korzystała również ludność wiejska, na co wskazują dane z lat 1935 - 1938 sporządzone przez Centralne Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych w Warszawie - istniało wówczas na terenie powiatu kolejno w latach: 1935 - 7, 1936 - 7, 1938 - 6 bibliotek. Akcje biblioteczne dla swoich członków prowadziły istniejące w Żernikach i Horyszowie Polskim Spółdzielnie Spożywców.8
Omawiając działalność różnorodnych organizacji w zakresie organizacji bibliotek warto wspomnieć o szczebrzeszyńskim Towarzystwie Gimnastycznym "Sokół"; jego członkami m. in byli:Janina Zajdlic, Kazimiera Kapeć, Stanisław Orczyk, Jan Gwiazdowski, działalność Towarzystwa... sponsorowała rodzina Zamoyskich - prawnym opiekunem był Adam Zamoyski z Kozłówki. Szczebrzeszyński "Sokół" posiadał swoją bibliotekę zlokalizowaną w świetlicy znajdującej się w pomieszczeniach obecnej Szkoły Zawodowej im. Dr Zygmunta Klukowskiego.
Biblioteki o charakterze oświatowym prowadziła Liga Obrony Powietrznej i Przeciwpożarowej oddziały której istniały w Szczebrzeszynie i Zwierzyńcu,9 oraz Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych funkcjonujące w Zamościu. O tym, że społeczeństwo Zamojszczyzny żyło "za pan brat" z książką świadczy jeszcze jedna informacja - w 1930 roku w Zwierzyńcu Związek Zawodowy Kolejarzy założył bibliotekę dla potrzeb pracowników kolei. Z bibliotek funkcjonujących na terenie powiatu trzeba jeszcze wymienić placówkę prowadzoną przez III Zakon św. Franciszka w Radecznicy.

***

W okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej Zamojszczyznę zamieszkiwała znaczna ilość ludności żydowskiej. Żydzi postrzegani jako "naród księgi" nie mogli się bez niej obejść , co jest rzeczą zupełnie naturalną. Swoją bibliotekę prowadziła gmina żydowska Szczebrzeszynie. W Turobinie od 1929 roku bibliotekę prowadziło Stowarzyszenie Kultur - Liga;10 od roku 1913 istniała biblioteka Żydowskiej Ligii Oświaty Ludowej w Zamościu.
W społeczności żydowskiej funkcjonowały stowarzyszenia pod nazwą "Biblioteka im. Icchaka Lejbusza Pereca", "Biblioteka im. Szołema Alejchema", czy inne; Biblioteka im. I. L. Pereca istniała w Zwierzyńcu (1927) i Skierbieszowie (1933), im. Mendel Mojchera Sforima w Szczebrzeszynie (1926), Powszechna Hebrajska Biblioteka im. Dawida Fryszmana w Zamościu (1924), oraz Biblioteka i Czytelnia im. Salomona Ettingera w Krasnobrodzie (1930).11 Prężnie działająca w regionie zamojskim Organizacja Syjonistyczna ma także niekwestionowany wkład w rozwój bibliotekarstwa oświatowego, z jej inicjatywy powstała biblioteka w Zwierzyńcu. 12
Ludność żydowska znana z tego, że nie ma wśród niej analfabetów to nie tylko inteligencja - gros jej przedstawicieli w przedwojennej Polsce stanowili drobni kupcy, rzemieślnicy - ci także organizowali biblioteki. I tak w roku 1926 członkowie Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Skórzanego w Krasnymstawie założyli dla swoich potrzeb (i mieszkańców Krasnegostawu) bibliotekę. Staraniem Związku... otwarto także bibliotekę w Zamościu. Inna organizacja skupiająca żydowskich robotników - Stowarzyszenie Robotnicze Wychowania Fizycznego "Jutrznia" otwarło bibliotekę w Krasnobrodzie.
Dostępne opracowania13 i materiały źródłowe14 wskazują, że organizacją bibliotek, kolportażem książek i prasy religijnej zajmowało się również duchowieństwo. Obowiązek ten nakładał na księży I Synod Diecezji Lubelskiej, który miał miejsce w roku 1928. Z terenu Zamojszczyzny posiadamy dane o istnieniu bibliotek parafialnych w obrębie dekanatu szczebrzeskiego (dane z 1932 roku) - biblioteki takie istniały w Goraju, Mokrymlipiu, Szczebrzeszynie i Tereszpolu. W dekanacie turobińskim biblioteki parafialne znajdowały się w Chłaniowie, Czernięcinie, Płonce, w dekanacie zamojskim w Krynicach i Starym Zamościu.
Oprócz bibliotek istniały wypożyczalnie książek - wiadomo na pewno iż taką, równolegle z księgarnią prowadził w Szczebrzeszynie Stanisław Kimaczyński. Została skonfiskowana przez Niemców z chwilą gdy S. Kimaczyński odmówił podpisania Volkslisty . Jak podaje jego córka - Krystyna z Kimaczyńskich Niechajowa,15 emerytowana nauczycielka Liceum Pedagogicznego i Ogólnokształcącego w Szczebrzeszynie - wykonawcą rozporządzenia niemieckich władz w Szczebrzeszynie odnośnie likwidacji placówki był Peter Ohly. Drugą wypożyczalnię książek przy księgarni "Przedwiośnie" w Szczebrzeszynie w latach trzydziestych XX wieku prowadziła Halina Zalewska.16 W okresie międzywojennym Zamość obok Lublina i Hrubieszowa należał do miast posiadających najwięcej bibliotek.

***

Pracą w bibliotekach zajmowali się nauczyciele, np.: Biblioteką Publiczną im. Jana Zamoyskiego w Zamościu w latach 1928 - 1932 opiekowała się nauczycielka Stanisława Lewicka, żona K. Lewickiego, współtwórcy Zamojskiego Koła Miłośników Książek; prowadziła również bibliotekę w Państwowym Seminarium Żeńskim, udzielała się w pracach Polskiego Białego Krzyża.17 Pierwszą kierowniczką zamojskiej Biblioteki Publicznej była Lidia Gałkowska - absolwentka Wolnej Wszechnicy Polskiej.18 Przyszłych bibliotekarzy kształcono na kursach bibliotecznych główny nacisk kładąc na zagadnienia dotyczące techniki pracy bibliotekarza; jednym z kursów był Kurs Bibliotekarski Instytutu Oświaty Pracowniczej w Warszawie.19
Źródłem informacji o nowościach wydawniczych były katalogi firm księgarskich wysyłane do większych bibliotek - mniejsze uzyskiwały informacje albo z lokalnej prasy - przykładem jest 'Teka Zamojska", gdzie zamieszczano tytuły najnowszych publikacji; również niektóre wydawnictwa zamieszczały na ostatnich stronach swoich publikacji stosowne wykazy.
Wydawnictwo Gebethnera i Wofa prowadziło "Biblioteczkę Uniwersytetów Ludowych i Młodzieży Szkolnej", gdzie obok autora , tytułu i kolejnego wydania podawano cenę publikacji, czy dodatkowe informacje mające zachęcić do lektury - np.: "nowela odznaczona I nagrodą na konkursie "Czasu", czy "wydał i szkicem o przyjaźni w życiu Krasińskiego poprzedził Ignacy Chrzanowski" (rzecz dotyczy "Listów Z. Krasińskiego do A. Potockiego").
Niektóre z bibliotek, jak wspomniana wcześniej Publiczna im. Jana Zamoyskiego w Zamościu gromadziły publikacje w języku francuskim; biblioteki żydowskie obok dzieł w językach hebrajskim i jidysz posiadały w swoich zbiorach dzieła pisarzy polskich - często korzystali z tych bibliotek polscy czytelnicy, ale nie tylko. Żydzi, od lat zamieszkujący nasze tereny znali na tyle dobrze polski język by bez trudu czytać polskich autorów, co stwarzało wspaniała okazję do poznania dzieł naszej literatury.
Korzystanie ze zbiorów bibliotecznych uzależnione było od stosownych opłat. Jak podaje Jerzy Plis - wpisowe w latach trzydziestych w większości wynosiło 20 groszy, niektóre placówki wydawały abonamenty. Zebrane tą drogą środki przeznaczano przede wszystkim na zakup nowych publikacji.
Na zakończenie trochę statystyki: w roku 1937 w zbiorach Centralnej Biblioteki Powiatowej w Zamościu znajdowało się 1057 tomów, w tym 339 z zakresu literatury naukowej i popularnonaukowej, 718 tomów literatury pięknej, 166 tomów książek dla dzieci i młodzieży. 20




Strona Główna    Publikacje



1. unikalne dziś egzemplarze Kroniki... i Teki... dostępne są w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.
2. Katalog wystawy "180 lat prasy na Zamojszczyźnie. Zamość XI - XII 1983"
3. członkiem Koła... był obok dr Klukowskiego, mecenasa Rosińskiego i innych - poeta, Bolesław Leśmian. Jego poezja do dziś stanowi niegasnące źródło inspiracji dla muzyków i kompozytorów. Kompozytorka i śpiewaczka Opery Lwowskiej - Weronika Aleksandra Markiewicz (1962 - 2003) jest autorką cyklu wokalnego "W cieniu księżyca" napisanego w 2000 roku do utworów B. Leśmiana
4. Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL), rkps. 812: Zygmunt Klukowski. Wspomnienia z Zamojszczyzny
5. Przegląd Towarzystwa Wiedzy Wojskowej 1926 nr 2 - 3 s. 9 - 26
6. Sprawozdanie Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej za rok 1935. Warszawa 1935 s. 79, 82
7. Archiwum Państwowe w Zamościu (APZ). Inspektorat Szkolny w Zamościu sygn. 124, k. 443
8. APZ, Inspektorat Szkolny w Zamościu sygn. 127, k. 65
9. J. Plis. Biblioteki oświatowe w Lubelskiem (1918 - 1939). Lublin 1993 s. 54 (dalej Biblioteki...)
10. tamże, s. 61
11. Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Społeczno - Polityczny; Starostwo Powiatowe Zamojskie sygn. 77, k. 7 - 10 v
12. J. Plis. Biblioteki... s. 64 - 65
13. Profile nauki o książce. Lublin 1988; Wiadomości Diecezjalne Lubelskie 1928
14. Archiwum Diecezjalne Lubelskie, Akta Kurii Biskupiej , Kwestionariusze organizacji kościelnych 1931 - 1932, k. 2 - 411v
15. z jej zbiorów pochodzi prezentowana pieczątka wypożyczalni.
16. APL, Starostwo Powiatowe Zamojskie sygn. 77, k. 4, 177 - 180
17. Organizacja Polski Biały Krzyż powstała w roku 1918, jej celem było udzielanie fachowej pomocy władzom wojskowym w pracy kulturalno - oświatowej wśród żołnierzy, za: J. Plis. Biblioteki oświatowe w Lubelskiem (1918 - 1939). Lublin 1993 s.12, przypis 28
18. Biblioteka KUL, rkps 812, k.248 - 443
19. J. Plis. Biblioteki... s. 139
20. APZ, Inspektorat Szkolny w Zamościu sygn. 135, k. 227 - 227v; sygn. 8, k. 11