B C E F G H I J K M O P R
S T V W Ź Ż
T

Tałanda Leonard

Tekst został opracowany w oparciu o wspomnienia wnuka szczebrzeszyńskiego Żyda Szmula Beglajbtera - Filipa Bibla.1

Leonard Tałanda z zawodu felczer - z powodzeniem udzielał fachowych porad mieszkańcom Szczebrzeszyna. Jego córki odebrały staranne wykształcenie we Francji, a syn Sasza - jak wspomina Filip Bibel jako jedyny nie Żyd w Szczebrzeszynie nauczył się czytać i pisać w jidysz.
Rodzina Tałandów była zaprzyjaźniona z rodziną Beglajbterów - "podczas świąt żydowskich , zwłaszcza Paschy moja matka posyłała im słynną rybę po żydowsku (gefilte fisch), która była jej specjalnością... Żywność była wówczas droga, w rewanżu więc otrzymywaliśmy mleko od krów i owoce i ich ogrodu".2 Leonard Tałanda zmarł w więziennym szpitalu w Lublinie w styczniu 1943 roku.3

Tokarzewski Szymon - co wiemy o emisariuszu ks. Piotra Ściegiennego

"Urodziłem się w majętności mego ojca Sebastyana i jako uczeń szkoły Szczebrzeszyńskiej we wspólnie znajomych domach spotykałem się z ks. Ściegiennym..." - zanotował w jednym ze swych pamiętników Szymon Tokarzewski.4 Jego związki z ks. Ściegiennym datują się od roku 1843 - 1844, ksiądz pracował wówczas na parafii w Chodlu - jak wielką popularność zdobył wśród miejscowego społeczeństwa świadczą zapiski Szymona Tokarzewskiego w jego pamiętnikach, gdy opisuje wnętrze zajmowanego przez ks. Piotra pokoju na plebanii: "urządzenie plebani w Chodlu było równie proste jak serce kapłana, który ją zajmował"
Poznali się w Szczebrzeszynie, tutaj Tokarzewski pobierał naukę w gimnazjum. Zafascynowany głoszonymi przez Piotra Ściegiennego poglądami chętnie włączył się do współpracy - "ks. Piotr cieszył się popularnością również w pobliskim mieście Szczebrzeszynie, szczególnie wśród uczącej się młodzieży. Wśród nich znajdujemy jednego z najzapaleńszych jego agentów - Szymona Tokarzewskiego".5 Szymon bardzo często w przebraniu wędrownego rękodzielnika, albo chłopa przemierzał okoliczne wioski wprowadzając miejscowych chłopów w głoszone przez ks. Ściegiennego idee, podburzał wręcz wiejską ludność do wystąpienia przeciwko uciskowi możnych i zaborców. Swoje stanowisko w sprawie głoszonych idei ks. Piotr wyłożył w tzw. "Złotej Książeczce" - piśmie agitacyjnym wydanym w 1842 roku w formie bulli papieża Grzegorza XVI skierowanej do chłopów polskich.
24 października 1844 roku we wsi Krajno położonej w ziemi kieleckiej odbył się zjazd zaangażowanych w sprawę ks. Ściegiennego chłopów - "celem zjazdu było odebranie przysięgi i pouczenie uczestników spisku o terminie wybuchu (powstania) i innych szczegółach..."6 Ksiądz Piotr został aresztowany - w głównej mierze do jego ujęcia przyczynił się chłop z Krajna - Walenty Janic, który uczestnicząc w wiecu przekazał dokładne relacje władzom w Kielcach. Ujęto również emisariuszy księdza, w tym Szymona Tokarzewskiego - swoją gorliwość i zaangażowanie przypłacił wieloletnim zesłaniem. Ten okres w jego życiu, chociaż bardzo trudny zaowocował wydaniem kilku pamiętników, mających dziś z racji rzetelności przekazu więziennych przeżyć unikalną wartość.
W zbiorze opowiadań "Cienistym szlakiem", Tokarzewski wspomina swoją współpracę z ks. Piotrem w okresie chodelskim - opowiadania te są niezwykle frapująca lekturą. Wyłania się z niej obraz człowieka do końca wiernego młodzieńczym ideałom, do końca przekonanego o słuszności walki jaką podjął.

***

Szymon Tokarzewski zmarł 3 lipca 1880 roku - ukazała się wówczas w Warszawie klepsydra tej treści: "Szymon Tokarzewski po pełnym cierpień i poświęceń życiu spoczął, oddał Bogu czystą swą duszę..." . Zapoznajmy się pokrótce z jego konspiracyjna biografią. Według zapisów "ochrany" był buntownikiem z wyboru, wieloletnim więźniem, dwukrotnym katorżnikiem i trzykrotnym wygnańcem. Z pochodzenia szlachcic, porzucił jednak szlachetne urodzenie dla chłopskiej sprawy - został szewcem, bo jako taki miał większą możliwość agitować do powstania rzemieślników warszawskich. W latach młodzieńczych opuścił dom rodzinny by zaciągnąć się w szeregi spiskowców - z polecenia ks Piotra Ściegiennego przemierzał ziemię kielecką, lubelską i krakowską pieszo, uświadamiając lud i przygotowując go do powstania.
Po aresztowaniu w 1846 roku więziony we Lwowie, cytadeli warszawskiej i Modlinie - w okresie późniejszym zesłany do Ust'Kamieniogorska i Omska.7 Współtowarzyszem więziennej niedoli Tokarzewskiego był prof Józef Żochowski jego nauczyciel matematyki ze szczebrzeszyńskiej szkoły - o tym fakcie wspomina Fiodor Dostojewski we "Wspomnieniach z domu umarłych" ( s. 266). W latach sześćdziesiątych XIX wieku więziono Szymona na Pawiaku; w roku 1863 wywieziony został do Riazania, w rok później do Aleksandrowska n/Amurem, następnie przebywał w Irkucku...8 Słowem jako katorżnik, a następnie jako wygnaniec przeszedł cała Syberię od Uralu do Błagowieszczeńska.9
Szymon Tokarzewski o sobie napisał: "Czym cierpiał podczas bicia? ... nie! Czym widział swoich oprawców? Nie! Całe otoczenie znikło mi z oczu. Tylko przed wzrokiem moim krążyły jakieś koła świetlne... Może w tej krwawej godzinie dusza moja odłączyła się od ciała i przebywała podówczas w jakichś regionach nadziemskich?10 W szkole szczebrzeszyńskiej celowałem w rysunkach"11 - ta umiejętność bardzo przydała mu się w Omsku, gdzie malował domy bogatych kupców. Z zesłania powrócił do Warszawy 19 lutego 1883 roku.
W opracowaniu notatek i przygotowaniu ich do druku pomagała Szymonowi Tokarzewskiemu jego żona - Halina Belima - Leszczyńska, córka kolegi z którym przebywał w cytadeli modlińskiej.

Wykaz prac Szymona Tokarzewskiego, które dostępne są w Bibliotece Wojewódzkiej im. H. Łopacińskiego w Lublinie:
  • Bez paszportu. Z pamiętników powstańca. Kraków 1910
  • Katorżnicy. Warszawa po roku 1900
  • Na tułactwie. Kraków 1911
  • Pośród cywilnie umarłych. Obrazki z życia Polaków na Syberii. Warszawa
  • Siedem lat katorgi. Pamiętnik Szymona Tokarzewskiego 1846 - 1857. Warszawa 1918
  • O ucieczce. Opowiadania wygnańca. Warszawa
  • Z roku 1863 i lat następnych. Opowieść w dwóch częściach . Warszawa.

Opracowała Regina Smoter Grzeszkiewicz

Trębiński, ks.

Ks. Trębiński (...), brat matki Bolesława Prusa - Apolonii Trębinskiej pracował jako prefekt (nauczyciel religii) w szczebrzeszyńskim Gimnazjum, w którym uczył się brat przyszłego pisarza - Leon do chwili zamknięcia szkoły w 1852 roku.

(wg. Cz. Gałek. Związki Prusa z Zamojszczyzną w: Nasze Forum. Biuletyn Informacyjny Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu . Nr 31, czerwiec 2006 s. 30)


Strona Główna    Mieszkańcy



1. F. Bibel. Tales from the Shtetl. 2004
2. tamże
3. Z. Klukowski. Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939 - 1944. Lublin 1958 s. 312
4. Sz. Tokarzewski. Siedem lat katorgi. Pamiętnik Szymona Tokarzewskiego 1846 - 1857. Warszawa 1918 s. 11
5. M. Tyrowicz. Sprawa ks. Piotra Ściegiennego. Warszawa 1948 s. 64
6. tamże, s. 80 - 81
7. Sz. Tokarzewski. W ucieczce. Opowiadania. Warszawa
8. Gazeta Polska z dnia 2 stycznia 1907 roku
9. Z przedmowy do pracy "W ucieczce. Opowiadania wygnańca"
10. Sz. Tokarzewski. Siedem lat katorgi ..., s. 61
11. tamże s. 186 - 187