Strona Główna



REGINA SMOTER GRZESZKIEWICZ.

Jak w Szkole Wojewódzkiej uczono


STRONA TYTUŁOWA - POPISÓW PUBLICZNYCH UCZNIÓW...


Tekst opracowany został w oparciu o notatki ucznia Szkoły Wojewódzkiej w Szczebrzeszynie - Jana Bormana zdeponowane w Zbiorach Specjalnych Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie przez ks. Gostyńskiego w 1936 roku. Pracownikom Biblioteki serdecznie dziękuję za ich udostępnienie.

***

Szkoła Wojewódzka w Szczebrzeszynie funkcjonowała w latach 1811 - 1830 - jej prawnym opiekunem i głównym sponsorem był Stanisław hr. Zamoyski co zapewniło właściwe warunki rozwoju i odpowiedni dobór kadry nauczycielskiej. Jak wysokie morale i wiedzę reprezentowali poszczególni nauczyciele świadczą notatki z wykładów prowadzone przez ucznia tej Szkoły - Jana Bormana.1 Całość liczy 684 stron zapisanych starannym uczniowskim pismem na papierze czerpanym ze znakiem wodnym papierni ordynackiej nad rzeką Sopot. Uzupełnieniem notatek są "Ćwiczenia polskie"; ich lektura posłużyła mi do napisania niniejszego szkicu.
Nauczyciele, wykładów których słuchał Jan Borman to w kolejności zachowanej w jego notatkach: prefekt Jan Iwaszkiewicz - prowadził zajęcia z religii i nauki moralności w roku szkolnym 1825/1826. Tematyka jaką omawiał z uczniami na lekcjach dotyczyła stanu duchowego i moralnego naszych prarodziców, ich upadku i Bożej ingerencji w dalsze życie. By zobrazować sens wykładów prefekta Iwaszkiewicza oraz innych wykładowców będę cytować w stosownej partii tekstu ich wypowiedzi - "ludzie naypierwsi wyszedłszy z ręki swojego Stwórcy byli dobremi...", potrzeby i istoty odkupienia.
Gros uwagi na zajęciach z religii poświęcał Jan Iwaszkiewicz dogłębnej analizie treści Ewangelii, Dziejów Apostolskich, Listów apostoła Pawła. Wykłady z nauki moralności pomimo upływu lat nie straciły nic ze swej ważności; oto wykazy poszczególnych tematów:powinności społeczności małżeńskiej i jej dostojność - "małżeństwo jest to społeczność między mężczyzną i kobietą dla płodzenia i wychowywania dzieci", powinności osób zamyślających o stanie małżeńskim, powinności szczególne męża, powinności szczególne żony, powinności społeczeństwa rodzicielskiego, powinności społeczeństwa cywilnego, natura, cel i potrzeba społeczności cywilnej - "ludzie z natury potrzebują wzajemnej pomocy - to uczucie wzajemnej pomocy pociąga jednych ku drugim...", powinności panujących, powinności obywatelskie względem panujących
Ostatnim z omawianych tematów w zbiorze notatek o nauce moralności jest miłość obywateli ku ojczyźnie - bardzo wymowne i dające do myślenia uwagi prof. Iwaszkiewicza - "w końcu zbrojną nawet ręką jeśli tym potrzeba bronić własnej ojczyzny z przekonania, że jest rzeczą bardzo szczytną dla ojczyzny umierać..." Jeżeli w taki sposób kształtowano umysły i wolę młodych ludzi nie można się dziwić, że wielu z nich w chwili wybuchu powstania listopadowego poszło na pola bitew bronić słusznej sprawy.
Już ten pobieżny(z uwagi na rozległą treść omawianych zagadnień) szkic pozwala zrozumieć na jak wysokim poziomie prowadzone były zajęcia. To wielki trud i odpowiedzialność wpajać młodzieży zasady wiary, moralności i patriotyzmu - myślę, że prefekt Jan Iwaszkiewicz doskonale wywiązywał się ze swoich obowiązków.
Kolejnym przedmiotem wykładanym w klasie VI Szkoły Wojewódzkiej w Szczebrzeszynie była literatura polska - dawał ją jak zanotował Jan Borman prof. Teodozy Sierociński - jego wykłady zawarte są na stronach 79 - 132 brulionu. Pod jego kierunkiem uczniowie zapoznawali się z tekstami mów/przemówień wygłaszanych przez sławnych Polaków, jak: Tarnowski - kasztelan krakowski (mowa wygłoszona na sejmie lubelskim w 1554 roku), podkanclerzy Przerębski - mowa skierowana do królowej Bony, której odradzał wyjazd do Włoch, Krzysztofa Meymanowicza - rektora Akademii Krakowskiej w okresie panowania Zygmunta III Wazy. Kurs z literatury polskiej obejmował zarówno zakres materiału dotyczący zagadnień czysto teoretycznych jak i ćwiczenia, które były różnorodne: analiza przeczytanych dzieł literackich, wierszy, wypracowania - oto fragment jednego z nich zatytułowany Im przykrzeyszemi są wyrzuty złego, tym milszem jest świadectwo dobrego zawierzenia "Jak przykrymi są wyrzuty sumienia przekonać się możemy z wewnętrznej walki jaką czuje człowiek przestępujący prawo Boskie i ludzkie, jak jego wzrok obłąkany nie wie gdzie ma spocząć, wszędzie znajduje przypomnienie zbrodni i zawsze myśl jego zwraca się ku niej... Przeciwnie człowiek poczciwy, któremu sumienie nie ma nic do wyrzucenia, nawet w największym nieszczęściu znajduje ulgę w cierpieniach przez to, że nie ma sobie nic do wyrzucenia".
Tematy innych ćwiczeńwykonywanych przez uczniów Szkoły Wojwódzkiej to: o szkodliwych skutkach wynikających z przerywania biegu nauk (rozprawka), czym różni się poezja od prozy i kiedy jedna na druga zachodzi, dlaczego tragedia będąc widowiskiem tak smutnem i bolesnem dla widzów sprawia im przyjemność?
Dobór tematówposzczególnych ćwiczeń świadczy o głębokiej wiedzy nauczyciela przedmiotu i trafności w doborze partii materiału do ćwiczeń - zagadnienia zostały podane w takiej kolejności i w taki sposób, by ukazać młodemu człowiekowi zarówno dobrą jak i złą stronę życia, skłonić go do refleksji, do poznania tego co wartościowe, ponadczasowe.
Podobnie rzecz wygląda w odniesieniu do innych przedmiotów wykładanych w omawianej placówce - problematyka dotycząca danego zagadnienia, tematu podana został w sposób zrozumiały dla ucznia, zachęcający do dalszych samodzielnych poszukiwań, przemyśleń. Czytając notatki Jana Bormana zauważamy wysoki poziom wiedzy jaki reprezentowali sobą szczebrzeszyńscy nauczyciele, a byli to poza wspomnianymi profesorami Iwaszkiewiczem i Sierocińskim ludzie tej miary co: Stanisław Kiewlicz - wykładał historię literatury greckiej i rzymskiej - "dwa w starożytności narody Grecy i Rzymianie szczególnym zbiegiem okoliczności, sztuki i nauki do najwyższego stopnia doskonałości doprowadzili o własnych siłach samym tylko wrodzonem pięknością uczuciem...", Antoni Żochowski - dawał historię powszechną. Brak jest nazwiska wykładowcy przy algebrze i historii polskiej. Ksawery Pasiutewicz prowadził zajęcia z geografii astronomicznej - "jeografia przeto jest opisaniem Ziemi, jej figury, rozległości, biegunów... tudzież rozmaitych ciekawości o ciałach niebieskich z różnych miejsc ziemi postrzeganych; dzieli się na: jeografię właściwą czyli opisanie lądów i hydrografię, czyli opisanie wody". . Zajęcia z literatury francuskiej i pedagogiki w klasie VI prowadził wspomniany wcześniej Teodozy Sierociński.




Strona Główna    Wspomnienia



1. Zbiory Specjalne Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie ; Zbiór niektórych przedmiotów dawanych w klasie VI na rok 1825/6. Notatki ucznia Szkoły Wojewódzkiej w Szczebrzeszynie J. Bormana