Strona Główna



REGINA SMOTER GRZESZKIEWICZ

Udział mieszkańców Zamojszczyzny w Rewolucji Październikowej 1917 - 1920


Polacy uczestniczący w rewolucji Październikowej przekonani byli, że ich udział w walkach stanowi niekwestionowany wkład w rozgromienie caratu, dlatego nie zabrakło polskich żołnierzy wśród szturmujących piotrogrodzki Pałac Zimowy i moskiewski Kreml, byli we Flocie Bałtyckiej i Czarnomorskiej, pod Pskowem w 1918 roku, pod Carycynem w 1918 i na Krymie w 1920 roku.
W opracowanej przez Zakład Historii Partii funkcjonujący przy Komitecie Centralnym PZPR "Księdze Polaków uczestników Rewolucji Październikowej 1917 - 1920"1 znajduje się kilka biogramów działaczy rewolucyjnych pochodzących z Zamojszczyzny. Posiłkując się wspomnianą lekturą pragnę przybliżyć ich sylwetki Czytelnikom.

***

Izaak Aszkenazy - urodził się 10 sierpnia 1887 roku w Zamościu. Od wczesnej młodości zaangażował się w działalność polityczną - już jako uczeń gimnazjum w Połtusku był członkiem kółka socjaldemokratycznego; za udział w strajku szkolnym w Puławach w 1904 roku usunięty został ze szkoły. W rok później udziela się w pracach zamojskiego Bundu2 aresztowany przebywał w więzieniach w Lublinie i Zamościu, a od 1908 roku- 1911 na zesłaniu w guberni wołogodzkiej i w Nowej Bucharze.
W latach 1912 - 1916 ukończył kursy i studia stomatologiczne w Witebsku i Charkowie - zawód dentysty wykonywał w guberni czernihowskiej. Uważany jest za jednego z współorganizatorów Czerwonej Gwardii.3 W roku 1917 uczestniczył w obradach Konferencji IV Zjazdu Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (bolszewików), (SDPRR(b)) ukrywał samego Lenina i organizował nielegalne posiedzenia Komitetu Centralnego SDPRR (b) w Piotrogrodzie w dniach 6 - 19 lipca 1917 roku.
Oddanie dla sprawy i rewolucji przyniosło Aszkenazemu awans społeczny - pracował na wysokich stanowiskach na terenie Związku Radzieckiego w instytucjach eksportowych (lata 1930 - 1938), przemyśle chemicznym (1939 - 1942), w arbitrażu państwowym (1942 - 1943) i budownictwie (1944 - 1951).
Michał Denkiewicz - rodem z Wierzbia k/Zamościa, gdzie urodził się 3 września 1893 roku. Ukończył dwie klasy progimnazjum, oraz kursy rzemieślnicze. W latach 1912 - 1914 pracował jako stolarz i robotnik na kolei w Smoleńsku; wcielony do armii carskiej służył w jej szeregach w okresie 1914 - 1918. Uczestniczył w rewolucji 1917 roku; w lutym 1918 roku powrócił w rodzinne strony. Brał udział w powstaniu zamojskim 1918 roku - poszukiwany przez policję uciekł do Związku Radzieckiego; od stycznia - kwietnia 1919 roku pełnił obowiązki kwatermistrza w Szpitalu Wojskowym w Mińsku, gdzie przebywał do roku 1923 pracując w handlu.
Po powrocie do kraju zatrudnił się jako robotnik sezonowy i stolarz w Chełmie, następnie założył sklep. Michał Michał Denkiewicz współpracował z KPP; podczas okupacji więziony był w Oświęcimiu i Mathausen. W latach 1942 - 1945 należał do Polskiej Partii Socjalistycznej ; w roku 1948 wstąpił do PZPR.
Józef Gmitrowicz - pochodził z powiatu zamojskiego, urodził się w 1898 roku - do roku 1914 pracował na gospodarstwie rodziców. Żołnierz Armii Czerwonej, od 6 września 1919 roku członek Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików), a następnie pracownik sekcji polskiej tejże partii w Niżnym Nowgorodzie.
Stefan Heltman - urodzony 4 października 1886 roku w Zamościu - pochodził z inteligenckiej rodziny. W latach 1903 - 1905 kierował działalnością nielegalnych kółek gimnazjalnych pozostających pod wpływem PPS, oraz redagował młodzieżowe (hektografowane)4 pismo "Głos". W roku 1905 po ukończeniu gimnazjum w Radomiu rozpoczął studia na wydziale filozoficznym i przyrodniczo agronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W latach 1908 - 1910 członek PPS - Lewicy; w roku 1912 rozpoczął pracę nauczyciela w powiecie ciechanowskim (Gołotczyzna). Od roku 1917 udzielał się w pracach Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny (I światowej) w Mińsku.
Stefan Heltman w latach 1917 - 1918 uczestniczył w pracach Rady Miejskiej w Mińsku.Od marca - listopada 1918 roku więziony był przez Niemców w obozie w Havelbergu. Znany jest jako autor kilku artykułów i większych prac:

Chłopskie partactwo czy gospodarka społeczna. Sprawa polska podczas rewolucji. (Mińsk - Moskwa 1920).
Nacjonalizacja ziemi na Białej Rusi (1920).
w roku 1927 ukazało się w Mińsku opracowanie jego autorstwa traktujące o roli i udziale polskich robotników w Rewolucji Październikowej - "Robotnik polski w Rewolucji Październikowej na Białorusi".

Z Borchaczewa pochodzi Jan Jechtoma , urodzony w rodzinie chłopskiej 1 września 1895 roku. Otrzymał podstawowe wykształcenie, od roku 1914 służył w armii rosyjskiej, w 1917 roku znalazł się na froncie w Wołyniu; angażował się jako agitator rewolucyjny.
Po powrocie do kraju osiadł w rodzinnym Barchaczewie - od roku 1926 należał do PSL- "Wyzwolenie"; od roku 1931 do Stronnictwa Ludowego. Zmarł 21 stycznia 1941 roku.
Feliks Kapłan - urodzony 30 sierpnia 1893 roku w Zamościu w rodzinie robotniczej. Do roku 1915 pracował jako murarz w Zamościu, Ostrowcu Kieleckim, Dęblinie. Członek Socjaldemokratycznej Partii Królestwa Polskiego i Litwy; największą aktywność partyjną przejawiał w latach 1915 - 1918, uczestnik Rewolucji Październikowej.
W latach 1913 - 1930 udzielał się w pracach Komunistycznej Partii Polskiej, gdzie występował pod pseudonimami "Felek" i "Biskup"; więziony w latach 1923 - 1924, 1925, 1926, 1939. Od 1945 - 1948 członek PPR; zmarł 16 listopada 1963 roku w Warszawie.
Padyjasek Józef - absolwent elitarnej Szkoły Czerwonych Komunardów w Moskwie, gdzie skierowany został w 1922 roku. W latach 1915 - 1922 służył w Armii Czerwonej, od 11 listopada 1920 roku członek Komunistycznej Partii Rosji.
Stanisław Pintal - pochodził z Biłgoraja - urodził się 10 kwietnia 1894 roku, ukończył dwie klasy szkoły miejskiej. Żołnierz Armii Czerwonej. Z najważniejszych wydarzeń w jego życiu należy odnotować:

udział w II Konferencji grup SDKPiL w Rosji (maj 1918)
udział na I Zjeździe Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi (1918)
praca na stanowisku sekretarza Komitetu Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi w Mińsku od stycznia 1919 roku
praca na kierowniczych stanowiskach w GPU5 w Moskwie w latach 1924 - 1931

Stanisław Pintal był słuchaczem Wojskowej Akademii Lotniczej im. Żukowskiego w latach 1931 - 1935, odznaczony został Orderem Czerwonego Sztandaru i bronią honorową.
We wsi Kolonie - Podstawy urodził się 8 marca 1892 roku Wojciech Smyk. Pracował jako robotnik rolny w Chomęciskach; w latach 1904 - 1908 uczył się w zespole Namysłowskiego muzyki ludowej, co zaowocowało pracą w charakterze muzyka w Warszawie i ukończeniem w 1913 roku Instytutu Muzycznego . W okresie późniejszym (1918) grał w orkiestrze pułku kawalerii Armii Czerwonej w Kursku,a w roku 1920 w orkiestrze Szkoły Dowódców Korpusu Kawalerii Czerwonego Kozactwa.
Wojciech Smyk brał udział w walkach z oddziałami Grigoriewa i w zdobyciu Mikołajewa w 1919 roku; przebywał w niewoli u bandy Zelenego. W roku 1922 powrócił do kraju; w latach 1945 - 1954 wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach.
Klemens Szubiak - urodził się 10 października 1892 roku w Biłgoraju. W latach 1915 - 1918 służył w armii rosyjskiej, pełniąc równolegle funkcję członka Komitetu Wykonawczego Piotrogrodzkiego Związku Farmaceutów Wojskowych (studiował w Instytucie Chemiczno - Farmaceutycznym, jego biograf nie podał nazwy miasta, w którym ten Instytut się znajdował) - kierował apteką nr 197 w Piotrogrodzie . Od roku 1919 Klemens Szubiak był członkiem Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików); od roku 1922 pełnił obowiązki zastępcy Wojskowego Szpitala Klinicznego Akademii Medycznej w Piotrogrodzie.
Kolejnym, a zarazem ostatnim z tych, których biogramy zostały podane na łamach wspomnianego wcześniej opracowania rewolucjonistów zamojskich jest Adam Zajdel urodzony w 7 sierpnia 1898 roku w Zamościu. Otrzymał niepełne wykształcenie podstawowe; w latach 1910 - 1915 pracował jako giser w Warszawie i Zamościu. Skierowany do prac przymusowych pracował w 1918 roku w Dęblinie jako saper - rozbrajał żołnierzy austriackich w listopadzie tegoż roku. Do 15 maja 1920 roku służył w VII Pułku WP - dostał się do niewoli radzieckiej - przebywał w obozie jenieckim w Kostromie. Jako ochotnik wstąpił do Armii Czerwonej, skąd został skierowany do słynnej moskiewskiej Szkoły Czerwonych Komunardów. Zdemobilizowany w 1922 roku pracował na stanowiskach kierowniczych w przemyśle; był słuchaczem Instytutu Podnoszenia Kwalifikacji Kadr Kierowniczych. W latach 1934 - 1935 pełnił funkcję dyrektora fabryki napojów bezalkoholowych w Stalingradzie.
Lektura powyższych biogramów nasuwa jeden wniosek - ludzie ci, często wywodzący się z ubogich chłopskich czy robotniczych rodzin dzięki zaangażowaniu w działalność polityczną potrafili "wybić" się społecznie - kończyli prestiżowe uczelnie na terenie Związku Radzieckiego, zajmowali kierownicze stanowiska w partii i zakładach produkcyjnych, gdzie ich zatrudniano.




Strona Główna   Wspomnienia



1. wydana został pod red. Aleksandra Kochańskiego w Warszawie W 1967 roku
2. żydowska organizacja socjalistyczna założona w 1897 roku w Wilnie; bundyści opowiadali się zdecydowanie za kultura jidysz. Przeciwni byli praktykowaniu obrzezania, wierzyli że w diasporze Żydzi mogą przetrwać jedynie jako jednostka kulturowa a nie religijna. Bardzo aktywnie uczestniczyli w organizowaniu grup samoobrony do walki z przejawami antysemityzmu - za: A. Unterman. "Encyklopedia tradycji i legend żydowskich". Warszawa 1994 s. 51
3. zbrojne oddziały robotnice - stanowiły główną siłę uderzeniowa Rewolucji Październikowej. Zorganizowane zostały w marcu 1917 roku . W okresie październik - listopad 1917 roku w szeregach gwardii znajdowało się około 200.000 osób; w marcu 1918 roku czerwonogwardziści wcieleni zostali do Armii Czerwonej.
4. powielane
5. Gosudarstwiennoje Politiczieskoje Uprawlenje (Państwowy Zarząd Polityczny)